«Προς ένα κόσμο χωρίς τσιγάρο»: Συζητώντας ρεαλιστικές λύσεις για τη διακοπή του καπνίσματος

Με ποιους τρόπους μπορούμε να προχωρήσουμε σ’ ένα κόσμο χωρίς τσιγάρο, σε μια εποχή που τα προϊόντα καπνού δείχνουν να κερδίζουν συνεχώς έδαφος; Ποιες τάσεις επικρατούν στην Ευρώπη ως προς τη διακοπή του καπνίσματος, τι δείχνουν τα στοιχεία για την Ελλάδα και πόσο σημαντικό είναι να υιοθετηθούν ρεαλιστικές λύσεις για την επίτευξη του σημαντικού αυτού στόχου; 

Στα σοβαρά αυτά ερωτήματα επιχείρησε να δώσει απαντήσεις το διαδικτυακό σεμινάριο «Προς ένα κόσμο χωρίς τσιγάρο» (Towards a smoke-free world), το οποίο πραγματοποιήθηκε την Τετάρτη 5 Ιουλίου, με τη συμμετοχή διακεκριμένων επιστημόνων και στελεχών του χώρου της Υγείας στην Ελλάδα και την Ευρώπη, και συντονιστή τον κ. Ιωάννη Φαρόπουλο, διευθύνοντα σύμβουλο του Κέντρου Κλινικής Επιδημιολογίας και Έκβασης Νοσημάτων (CLEO).

της Μαρίας Λυσάνδρου

Όπως εξήγησε ο πρώτος ομιλητής, κ. Karl Erik Lund, αντιπρόεδρος της SCOHRE και Senior Researcher στο Ινστιτούτο Δημόσιας Υγείας της Νορβηγίας, στην ομιλία του με θέμα «Είναι οι ευρωπαϊκές πολιτικές ευθυγραμμισμένες με τον στόχο για μια Ευρώπη χωρίς τσιγάρο;», η ευρωπαϊκή πολιτική αντιμετώπισης του καπνίσματος τείνει να καταστεί αναχρονιστική, καθώς φαίνεται να μη συμβαδίζει με την κοινωνία, αλλά και τους ίδιους τους καπνιστές, που πλέον παρουσιάζουν διαφορετικά χαρακτηριστικά σε σχέση με τις προηγούμενες δεκαετίες. «Η πολιτική αντιμετώπισης παρέμεινε ίδια, τη στιγμή που τα δεδομένα γύρω μας έχουν αλλάξει», σχολίασε ο κ. Lund, υπογραμμίζοντας ότι η νέα στρατηγική θα πρέπει να εστιάζει στη Μείωση της Βλάβης.

Επιπλέον, θα πρέπει να βασίζεται:

• στη διαθεσιμότητα εναλλακτικών λύσεων έναντι του τσιγάρου,
• στη δημιουργία ενός ρυθμιστικού πλαισίου που θα κινείται αναλογικά με τον κίνδυνο του προϊόντος (π.χ. φορολόγηση),
• στην ενημέρωση για τη διαφορά κινδύνου μεταξύ των καπνικών προϊόντων,
• στη συμβουλευτική των καπνιστών, ώστε να περάσουν στη χρήση εναλλακτικών προϊόντων.

Δήλωσε, δε, πεπεισμένος ότι τα τσιγάρα θα καταστούν ξεπερασμένα εάν διατεθούν περισσότερα προϊόντα μειωμένου κινδύνου στην αγορά.

Ο ίδιος σημείωσε ότι στην Ευρώπη σήμερα επικρατούν δύο τάσεις ως προς τον τρόπο ελέγχου της χρήσης νικοτίνης:

Αφ’ ενός, υπάρχουν οι υπέρμαχοι των «καθαρών λύσεων», πιο απόλυτοι στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουν την κατάσταση, οι οποίοι κάνουν λόγο για μια κοινωνία εντελώς απαλλαγμένη από τη νικοτίνη, θεωρούν απαγορευτικό τον εθισμό στη νικοτίνη, αντιμετωπίζουν ως επικίνδυνα όλα τα προϊόντα νικοτίνης ανεξαιρέτως, αποδέχονται τη χρήση νικοτίνης μόνο για θεραπευτικούς σκοπούς και θεωρούν τη βιομηχανία της νικοτίνης αναξιόπιστη.

Αφ’ ετέρου, υπάρχουν οι πραγματιστές, οι οποίοι αντιμετωπίζουν την κατάσταση πιο ρεαλιστικά, θέτοντας ως απώτερο στόχο τη μείωση των νόσων που συνδέονται με το κάπνισμα, αποδέχονται τη χρήση νικοτίνης εφόσον δεν υφίσταται υψηλό ρίσκο για την υγεία, αντιμετωπίζουν θετικά την ύπαρξη εναλλακτικών τρόπων χρήσης της νικοτίνης και θεωρούν τη συνεργασία με τη βιομηχανία της νικοτίνης μέρος της λύσης του προβλήματος.

Όπως σχολίασε ο κ. Lund, αυτή τη στιγμή τα σημάδια δείχνουν να είναι με το μέρος των πραγματιστών, τονίζοντας ότι, προκειμένου να προκύψουν ουσιαστικές και αποτελεσματικές πολιτικές αντιμετώπισης του προβλήματος, ρυθμιστικοί φορείς και επιστήμονες θα πρέπει να συνεργαστούν.

Ο κ. Θεοκλής Ζαούτης, πρόεδρος του Εθνικού Οργανισμού Δημόσιας Υγείας (ΕΟΔΥ), στη δική του τοποθέτηση, με τίτλο «Ολιστική προσέγγιση της δημόσιας υγείας. Πώς μπορούμε να συμπληρώσουμε τις στρατηγικές δημόσιας υγείας για να επιτύχουμε έναν κόσμο χωρίς τσιγάρο;», σχολίασε ότι η πανδημία της COVID-19 ήταν εκείνη που κατέστησε ξεκάθαρη τη σημασία ενός κόσμου χωρίς τσιγάρο. Κι αυτό, διότι ανέδειξε το γεγονός ότι οι καπνιστές με χρόνιες παθήσεις αντιμετώπιζαν μεγαλύτερο κίνδυνο βαριάς νόσησης, παρουσιάζοντας και υψηλότερα ποσοστά θνητότητας. Δεν πρέπει, λοιπόν, να αγνοούμε τα μαθήματα που μας έδωσε η COVID-19, τη στιγμή που έχουμε ήδη αρχίσει να συζητάμε για μία ενδεχόμενη επόμενη πανδημία.

Για τον κ. Ζαούτη, αυτό που έχει πρωτίστως σημασία για την επιτήρηση της χρήσης του καπνού είναι η επιτήρηση και η συλλογή όσο το δυνατόν περισσότερων δεδομένων. Όσο περισσότερα data συγκεντρώσουμε, τόσο πιο ουσιαστικά θα μπορέσουμε να παρακολουθήσουμε και να καταγράψουμε την επιδημιολογία της χρήσης του καπνού.

Παράλληλα τόνισε την κρίσιμη σημασία της διαμόρφωσης πολιτικών εκ μέρους των Εθνικών Ινστιτούτων Δημόσιας Υγείας, με γνώμονα τη Μείωση της Βλάβης καθώς, όπως σχολίασε, «η Μείωση της Βλάβης αποτελεί ένα εξόχως σημαντικό σκαλοπάτι προς τη μείωση της θνητότητας». Ωστόσο, ο πρόεδρος του ΕΟΔΥ πρόσθεσε ότι τέτοιου είδους στρατηγικές αποτελούν πάντα μια πρόκληση, αναφέροντας τα αντίστοιχα παραδείγματα στρατηγικών μείωσης της βλάβης που έχουν εφαρμοστεί για τα σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα, τη χοληστερόλη, την υπέρταση κ.λπ.

Ακολούθως, ο κ. Andrzej Fal, πρόεδρος της Πολωνικής Εταιρείας Δημόσιας Υγείας, επικεφαλής του Τμήματος Αλλεργιολογίας, Νοσημάτων του Πνεύμονα και Παθολογίας και διευθυντής του Ινστιτούτου Ιατρικής Επιστήμης της Πολωνίας, έθιξε μία διαφορετική πτυχή του θέματος, εξετάζοντας «Πώς μπορούν τα φορολογικά εργαλεία να συμβάλουν στην αντιμετώπιση της εξάπλωσης του καπνίσματος, ώστε να οδηγηθούμε προς έναν κόσμο χωρίς τσιγάρο;».

Όπως παρατήρησε ο καθηγητής Fal, τα μη μεταδιδόμενα νοσήματα, στα οποία συμπεριλαμβάνονται και εκείνα που προκαλούνται από το κάπνισμα, κρύβουν τους περισσότερους κινδύνους. Και τα μη μεταδιδόμενα νοσήματα που σχετίζονται με το κάπνισμα, σχολίασε, αν και χρειάζονται περισσότερο χρόνο για να εκδηλωθούν, δεν παύουν ν’ αποτελούν την κύρια αιτία θανάτου για τα άτομα άνω των 50 ετών.

Για εκείνον τα πράγματα είναι ξεκάθαρα: «Μικρότερη βλάβη ίσον μικρότερος κίνδυνος». Άρα, μία ουσιαστική λύση στη σπαζοκεφαλιά της αντιμετώπισης του καπνίσματος αποτελούν όντως οι στρατηγικές που στοχεύουν στη μείωση της Βλάβης – και η φορολόγηση θα μπορούσε να λειτουργήσει ως βασικό οικονομικό εργαλείο στον τομέα της πρόληψης, καθώς έχει αποδειχθεί αποτελεσματικό κατά την εφαρμογή του σε διάφορες χώρες, όπως η Μεγάλη Βρετανία, η Σουηδία και οι ΗΠΑ.

Ο ίδιος είναι πεπεισμένος ότι αυτό το οικονομικό εργαλείο μπορεί να χρησιμοποιηθεί αποτελεσματικά στην προσπάθεια διακοπής του καπνίσματος, παρά τις ανησυχίες των διαφόρων Υπουργών Οικονομικών ότι με τη φορολόγηση σύμφωνα με τον πιθανό κίνδυνο του κάθε προϊόντος καπνού ή νικοτίνης θα χαθούν τα έσοδα από τον ειδικό φόρο κατανάλωσης. Στην πραγματικότητα, με αυτό το σκεπτικό παραβλέπουν τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις του καπνίσματος στον προϋπολογισμό που αφορά στην Υγεία: όσο περισσότεροι ασθενείς με αναπνευστικά και καρδιαγγειακά νοσήματα λόγω καπνίσματος, τόσο μεγαλύτερες και οι δαπάνες από πλευράς συστήματος υγείας.

Κι ενώ ο πιο δραστικός τρόπος μείωσης της βλάβης είναι, όντως, η διακοπή του καπνίσματος, στην πραγματικότητα μόλις το μόνο 30 – 40% των καπνιστών το κόβουν με επιτυχία, με ένα μεγάλο ποσοστό καπνιστών να δυσκολεύεται να απαλλαγεί διά παντός από τη νικοτίνη. Η μεταπήδηση των καπνιστών στη χρήση εναλλακτικών προϊόντων καπνού θα μπορούσε εδώ να αποτελέσει μια καλή λύση, καθώς αυτά αποδεικνύονται λιγότερο βλαβερά για τον οργανισμό. Το γεγονός αυτό μπορεί να υποβοηθηθεί μέσω και της διαμόρφωσης ενός ρυθμιστικού πλαισίου που θα προβλέπει φορολόγηση των προϊόντων καπνού ανάλογα με την επικινδυνότητά τους. Με λίγα λόγια: Μικρότερη βλάβη, μικρότερος φόρος!

Τέλος, η κα Δάφνη Καϊτελίδου, καθηγήτρια του Τμήματος Νοσηλευτικής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών και πρόεδρος του Εθνικού Οργανισμού Διασφάλισης της Ποιότητας στην Υγεία (ΟΔΙΠΥ), ξεκινώντας τη δική της τοποθέτηση, με τίτλο «Καλύτερα ενημερωμένοι πολίτες και περισσότερα δεδομένα που καθορίζουν την αλλαγή συμπεριφοράς», υπογράμμισε ότι το κάπνισμα μπορεί να προληφθεί περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη αιτία θανάτου, αποτελώντας παράλληλα πηγή τεράστιας οικονομικής απώλειας για τα συστήματα υγείας. Δεν παρέλειψε, επιπλέον, να αναφέρει ότι το κάπνισμα σε διεθνές και ευρωπαϊκό επίπεδο, αλλά και στην Ελλάδα συγκεκριμένα, φαίνεται να σκοτώνει περισσότερους ανθρώπους από ό,τι η ελονοσία και η φυματίωση. Είναι, δε, χαρακτηριστικό ότι, στη χώρα μας, ένας στους τέσσερις είναι καπνιστής, μαρτυρώντας το μέγεθος του προβλήματος.

Παρουσιάζοντας τα συμπεράσματα της διεθνούς μη δημοσιευμένης έρευνας PaRIS (Patient-Reported Indicator Survey), στην οποία συμμετείχε και η χώρα μας, η κα Καϊτελίδου εστίασε στο γεγονός ότι η Ελλάδα βρίσκεται σήμερα αντιμέτωπη με σημαντικές προκλήσεις: τη μη συστηματική συλλογή δεδομένων, τη μη κοινή χρήση των δεδομένων με όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη, αλλά και τη ενσωμάτωση των δεδομένων στην καθημερινή κλινική πρακτική.

Η κα Καϊτελίδου εστίασε στην κρίσιμη σημασία της ευαισθητοποίησης και ενημέρωσης του κοινού σχετικά με τις επιπτώσεις του καπνίσματος στην υγεία, καθώς και στην ανάπτυξη εξατομικευμένων προγραμμάτων για τις ευάλωτες ομάδες. Επιπλέον, στα προγράμματα αυτά θα πρέπει να περιλαμβάνεται συμβουλευτική για τη διακοπή του καπνίσματος, καθώς και follow-up κατά την εφαρμογή τους, ώστε να υπάρξει έτσι και βελτίωση της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας. Ωστόσο, η ίδια εμφανίστηκε σίγουρη ότι δεν έχει περάσει επαρκώς το μήνυμα στους επαγγελματίες υγείας ότι θα πρέπει να ενημερώνουν τους ασθενείς και να συζητάνε μαζί τους, προκειμένου να τους ωθήσουν να διακόψουν το κάπνισμα.

Η παρακολούθηση της ίδιας της συνήθειας του καπνίσματος κρίνεται θεμελιώδης, προκειμένου να σχεδιαστούν στρατηγικές ελέγχου του καπνού και να αναπτυχθεί ουσιαστική συνεργασία μεταξύ κυβερνητικών, εθνικών και διεθνών φορέων απέναντι στις προκλήσεις που δημιουργεί το σοβαρό αυτό πρόβλημα δημόσιας υγείας.

Ακολούθως, σχολιάστηκε το γεγονός ότι ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας αντιτίθεται έντονα στα εναλλακτικά προϊόντα καπνού, συχνά περισσότερο και από το ίδιο το κάπνισμα, δείχνοντας να μην αντιλαμβάνεται την αξία της Μείωσης της Βλάβης – μίας κατάκτησης, η οποία μπορεί να επιτευχθεί μέσω και της στροφής των καπνιστών στα εναλλακτικά προϊόντα καπνού.

Συμπερασματικά, υπογραμμίστηκε σε όλους τους τόνους η επιτακτική ανάγκη της ενσωμάτωσης της έννοιας της «Μείωσης της Βλάβης» στις πολιτικές υγείας, με τη Σουηδία να αναφέρεται ως χαρακτηριστικό παράδειγμα, όπου η εισαγωγή του SNUS, ενός προϊόντος χαρακτηρισμένου και εγκεκριμένου ως «μειωμένου κινδύνου», εκτόπισε κυριολεκτικά τα τσιγάρα.